Make your own free website on Tripod.com

RECNIK 

A B D E G H J K M N O P R S T U V Z


A
 
Afel
Tacka u kojoj je neko telo na (elipticnoj) putanji oko Sunca najudaljenije od Sunca. 
Akrecija
Proces spajanja sitnih delova materije u vece pod uticajem medjusobnog gravitacionog privlacenja ili usled sporih sudara.
Albedo
Odbojna moc nekog nesvetleceg tela (npr. planete) prema svetlosnim zracima. U idealnom slucaju telo koje odbija celokupnu svetlost koja padne na njega ima albedo 1.0, a telo koje uopste ne odbija svetlost ima albedo 0. [geometrijski albedo]
Altituda
Ugaona razdaljina nekog nebeskog tela od horizonta.
Anomalisticka godina
Vremenski period izmedju dva uzastopna prolaza Zemlje kroz perihel na putu oko Sunca (traje 365,25964 dana).
Anomalisticki mesec
Vreme za koje Mesec dva puta uzastopno prodje kroz perigej na svom putu oko Zemlje (27.554 550 dana)
Antiapeks
Tacka koja lezi dijametralno nasuprot Suncevom apeksu.
Apeks Suncevog kretanja
Tacka u sazvezdju Herkula ka kojoj se krece Sunce sa celim svojim sistemom (brzinom od 20 km/sec)
Apogej
Tacka najdalja od sredista Zemlje na orbiti objekta koji se okrece oko Zemlje.
Apsolutna velicina (apsolutna magnituda) (M)
Prividni sjaj koji ima neka zvezda kad se posmatra sa razdaljine od 10 parseka. Apsolutna velicina Sunca je +4,85 M [prividna velicina]
Apsolutna nula
Teorijski najniza moguca tempreatura. Tada prestaje svako molekularno kretanje. Po Kelvinovoj skali tada temperatura iznosi 0 K stepeni, dok je po Celzijusu to -273,16°C.
Asocijacija
Grupa mladih zvezda (obicno nekoliko desetina) koje su rodjene zajedno u istom "zvezdanom porodilistu". Te zvezde su sestre. Posto nisu cvrsto povezane medjusobnim gravitacionim privlacenjem vremenom se, nakon nekoliko miliona godina, izdvajaju iz grupe.
Astronomska jedinica
Srednje rastojanje Sunca od Zemlje = 149,597,870 km
Atmosfera
Gasoviti omotac oko nebeskog tela.
Azimut
Horizontalni ugao koji sa meridijanskom ravni zaklapa vertikalna ravan u kojoj se nalazi nebesko telo. Racuna se kao pozitivan od juga ka zapadu.
B
 
B zvezda
Oznaka zvezde s obzirom na njenu spektralnu klasu. B zvezde su plavo-bele zvezde sa temperaturom na povrsini od 11000 do 25000 K. U njihovom spektru postoji puno linija neutralnog helijuma, a prisutne su takodje i Balmerove linije vodonika. Tipican predstavnik je zvezda Rigel i zvezda Spika.
Beli patuljak
Zvezda sa vrlo visokom temperaturom povrsine, izvanredno gusta, u belom usijanju. Svoje nuklearno gorivo zvezda je potrosila i nalazi se blizu poslednjeg stadijuma svoje evolucije. Precnik Sunca, kad postane beli patuljak, smanjice se na jedan stoti deo od sadasnjeg.
D
 
Dan
Vremenski period od 86400 sekundi (sekunda se definise pomocu frekvencije atoma cezijuma).
Sidericki dan je interval izmedju dva uzastopna prolaza neke zvezde kroz meridijan (tj. izmedju dve uzastopne kulminacije neke zvezde) i traje 23h 56m 4s,091
 
Solarni dan je vreme izmedju dva uzastopna prolaza Sunca kroz meridijan. Srednji solarni dan traje 24h 3m 56 s,555. Solarni dan je duzi od siderickog jer se Sunce privido krece ka istoku u odnosu na zvezde.                                             
Deklinacija
Koordinata ekvatorskog koordinatnog sistema. To je uglovna visina nebeskog tela iznad (oznacava se znakom +) ili ispod nebeskog (oznacava se znakom -) ekvatora [rektascenzija].
E
 
Ekliptika
Prividna godisnja staza Sunca medju zvezdama (ili tacnije,  projekcija Zemljine putanje oko Sunca na nebeskoj sferi).
Ekvinocij (lat. aequs = jednak, nox = noc) ravnodnevnica 
Elongacija
Prividna uglovna razdaljina datog tela od Sunca, odnosno uglovna razdaljina satelita od planete.
G
 
G zvezda
Zvezda sprktralne klase G. Zute boje, temperatura na povrsini od 4900 K do 6000 K; u sprektru preovladjuju linije neutralnih i jonizovanih metala. Tipicni predstavnici su Sunce i Kapela.
Galaksija
Porodica zvezda koje se medjusobnim gravitacionim privlacenjem drze na okupu. Postoji vise tipova galaksija po obliku i velicini. Galksije patuljci sadrze svega oko 100 000 zvezda dok galaksije giganti na okupu drze i po 3000 milijardi zvezda. Spiralne galaksije imaju oblik diska sa centralnim ispupcenjem iz kojeg se izvijaju kraci. Postoje zatim elipticne galaksije i galaksije nepravilnog oblika.
Galaksija
Galaksija (sa velikom slovom G) je galaksija kojoj pripada i nas Suncani sistem. Poznata je i pod nazivom Mlecni put, ili Kumova slama. Nasa Galaksija pripada tipu spiralnih galaksija. Sadrzi oko dvesta milijardi zvezda....
Geometrijski albedo
Odnos izmedju sjaja nekog planetarnog tela gledano iz pravca Sunca i sjaja zamisljenog sfernog tela iste velicine i na istoj razdaljini, a koje odbija rasprsenu svetlost Sunca. [albedo]
Godina
Vreme za koje Zemlja obidje Sunce.
Tropska godina je vreme izmedju dva uzastopna Sunceva prolaza kroz gama tacku.
Sidericka godina je vreme za koje Zemlja opise celu svoju putanju oko Sunca u odnosu na zvezde.
Anomalisticka godina je vremenski period izmedju dva uzastopna prolaza Zemlje kroz perihel na putu oko Sunca (traje 365,25964 dana).
Godina
duzina u danima
Tropska
365,24219
Sidericka
365,25636
Anomalisticka
365,25964
Gravitacija
Univerzalno svojstvo svih materijalnih objekata da se medjusobno privlace. Po Njutnovom zakonu gravitacije dva objekta materije u vasioni privlace se silom koja je proporcionalna njihovim masama, a  obrnuto proporcionalna kavadratu njihovog rastojanja.
Gravitacioni kolaps
Slucaj kada se zvezda brzo sazima jer pritisak zracenja, upravlenog napolje, postane nedovoljan za uravnotezavanje gravitacionog pritiska koji je opet upravljen ka unutra. Prilikom ovog kolapsa dolazi do brzog oslobadjanja velike kolicine gravitacione potencijalne energije. Kolaps zvezde je iznenadan i katastrofalan.
H
Halo Halo (grc. - krug za vrsidbu; venac; dvoriste) je opsti naziv za grupu optickih pojava koje nastaju refrakcijom i refleksijom svetlosti na ledenim kristalima u oblacima. Ovi kristali su obicno u obliku sestougaone prizme a od njihove orijentacije u prostoru zavisi kakav halo mozemo videti.
J
 
Jovijanski
Koji se odnosi na Jupiter. Jovijanske planete su, kao i Jupiter, gradjene od gasova (sa eventualno malim cvrstim jezgrom).
K
 
Kaldera
Velika depresija na vrhu vulkana nastala kao posledica udara ili eksplozije.
Kelvin (K) Mera za temperaturu: nula K je apsolutna nula, na 273 K (= 0° C) topi se led, a na 373 K (100° C) voda kljuca. (Preciznije: 0 K = -273,16° C)
Konjunkcija
Polozaj u kome su dva tela na nebeskoj sferi prividno najbliza  jedno drugom.
Donja konjunkcija unutrasnje planete je njen polozaj izmedju Zemlje i Sunca
Gornja konjunkcija unutrasnje planete je slucaj kad se Sunce nalazi izmedju Zemlje i datog tela.
Kulminacija
(gornja) Trenutak kada nebesko telo prolazi kroz meridijan mesta posmatranja, tj. nalazi se na najvecoj visini iznad horizonta.
 
Donja kulminacija je najnizi polozaj nebeskog tela, kada ono prolazi kroz polukrug meridijana na kojem je nadir.
M
 
Magnituda
[pogledajte: prividna velicina, i apsolutna velicina]
Magnituda eklipse
Medjusobni odnos prividnih precnika Sunca i Meseca prilikom pomracenja Sunca. M.e. je decimalni ili procentualni iznos Suncevog precnika koji je okultiran Mesecom. Kod prestenastog pomracenja m.e. je manja od 1, a kod totalnog pomracenja ona je jednaka ili veca od jedan.
Male planete
Nebeska tela koja su po svim karakteristikama, sem po velicini, slicna velikim planetama. Misli se pre svega na asteroide ili na planetoide.
Meteor "Zvezda padalica", svetlosni efekat sagorevanja cestice koja se zapalila u atmosferi.
Meteorit Telo koje ne sagori u potpunosti u atmosferi te padne na zamelju.
Meteoroid Komadic stene ili cestica prasine koja se pri upadu u atmosferu usled trenja o cestice vazduha pali (kada vidimo meteor). Cesto je velicine zrna graska.
Mons (pl. montes)
Planina (latinski)
N
 
Nadir
Tacka na nebu dijametralno suprotna od zenita.
Nutacija
nutacija.gif (785 bytes)Zbog periodicnih promena polozaja Sunca i Meseca prema Zemlji menja se periodicno i precesija. Zbog toga je putanja nebeskog pola po nebeskoj sferi balago zatalasana kruzna kriva.
O
 
Okultacija
Prelaz jednog nebeskog tela ispred drugog tako da ga ono  "skriva" od posmatraca.
Opozicija
Polozaj spoljne planete u kome se ona zajedno sa Zemljom i Suncem nalazi u jednoj pravoj i to suprotno od Sunca. Tada je planeta najbliza Zemlji.
P
 
Perigej
Tacka najbliza sredistu Zemlje na putanji objekta koji se okrece oko Zemlje.
Perihel
Tacka u kojoj je neko telo Suncevog sistema (npr. neka planeta, kometa itd.) najblize Suncu na svojoj elipticnoj putanji oko Sunca,
Planetizimali
Hipoteticna tela iz rane istorije Suncevog sistema velicine od nekoliko kilometara do nekoliko stotina kilometara koja su nastala zgusnjavanjem  protosolarnog materijala.  Od planetizimala su se zatim sporim sudarima i "lepljenjem" formirale planete.
Precesija
Prividno lagano kretanje nebeskih polova. Zemlja nijeprecesija.gif (2762 bytes) idealnog sfernog oblika i ono njeno ekvatorsko ispupcenje koje je okrenuto Suncu i Mesecu ova dva nebeska tela jace privlace od ekvataorskog ispupcenja sa druge strane Zemlje. To dovodi do konusnog kretanja (u retrogradnom smeru) nebeskog pola oko pola ekliptike sa periodom od blizu 26000 godina. Iz istog razloga i gama tacka se krece po ekliptici i to 50" retrogradno za godinu dana.
Prividna velicina (m)
Sjaj nebeskog tela izmeren sa Zemlje. Hiparh (II vek) je  podelio po sjaju sve zvezde u sest grupa tako sto je najsjajnije svrstao u prvu, a najslabije u sestu. Otkricem teleskopa moguce je videti i slabije zvezde (i preko 20. prividne velicine). Za sjajnija nebeska tela (Sunce, Mesec i neke planete) ova skala je prosirena u suprotnom smeru uvodjenjem negativnih prividnih velicina (Sunce -26,78). [apsolutna velicina]
R
 
Radijant
Tacka na nebu iz koje izviru meteori.
Rektascenzija
rektasc.gif (3973 bytes)Koordinata nebeskog ekvatorskog koordinatnog sistema; ugao u ekvatroskoj ravni koji se meri u direktnom smeru od gama tacke do deklinacijskog kruga nebeskog tela [deklinacija]. Direktan smer je smer suprotan od prividnog dnevnog obrtanja nebeske sfere. Rektascenzija se izrazava u casovima, minutima i sekundama.
Revolucija
Okretanje nekog tela oko drugog.
Rotacija
Obrtanje tela oko sopstvene ose.
S
 
Satna zenitna frekvencija Broj meteora (do 6,5m) u jednom satu pri idealnim uslovima: radijant je u zenitu, a nebo savrseno prozracno i tamno (ZHR, Zenithal Hourly Rate)
Sidericka godina
Vremenski period u kojem Zemlja obidje Sunce s obzirom na zvezde. Traje 365,25636 dana.
Sidericki
[lat. sidereus - zvezdan] Koji se odnosi na zvezdu; u odnosu na zvezde.
Sidericki dan
Vremenski period za koji se Zemlja obrne oko svoje ose u odnosu na zvezde. Traje 23 sata, 56 minuta i 4 sekunde.
Sidericki mesec
Vreme za koje Mesec obidje Zemlju ali u odnosu na zvezde. Traje 27,32166 dana
Sinodicki mesec
Vremenski period za koji Mesec obidje Zemlju u odnosu na Sunce, tj. u kojem Mesec prodje sve svoje faze, npr. od punog do punog meseca (29 dana, 12 sati, 44 minuta i 2,78 sekundi).
Solsticij (lat. sol= Sunce, sistere = stati) dugodnevnica.
Spoljasnja planeta
Planeta cija putanja se nalazi izvan Zemljine putanje (Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Neptun, Pluton).
Svetlosna godina
Razdaljina koju predje svetlost (ili drugi elektromagnetski zrak) u vakuumu za jednu godinu sto iznosi oko 9 460 530 000 000 kilometara =  63,240 astronomskih jedinica.
Svetlosna brzina
299 792 458 metara u sekundi
T
 
Terestricki
Koji se odnosi na Zemlju. Terestricke planete su planete koje su po gradji slicne Zemji, tj. od cvrstog su materijala.
U
 
Unutrasnja planeta
Planeta cija putanja se nalazi unutar putanje Zemlje (Merkur, Venera).
V
 
Vallis (pl. valles)
Krivudava dolina, supljina, kanjon.
Velike  planete
Merkur, Venera, Zemlja, Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Neptun i Pluton.
Visestruke zvezde
Sistemi koji se sastoje od vise zvezdi koje su medjusobno vezane gravitacijom te se okrecu oko zajednicokog tezista.
Z
 
Zenit
Tacka na nebu tacno iznad glave posmatraca.
Zodijak
Pojas na nebeskom svodu utvrdjen jos u starom veku a koji se pruza ±8°oko ekliptike i prolazi kroz 12 sazvezdja (Ovan, Bik, Blizanci, Rak, Lav, Devojka, Vaga, Skorpia, Strelac, Jarac, Vodolija, Ribe). U novije vreme, usled precesije i preciznijeg definisanja granica sazvezdja u ovaj pojas treba ubrojati i 13-to sazvezdje, sazvezdje Zmijonosu (Ophiuchus). Posmatrano sa Zemlje kroz zodijak prolaze Sunce, Mesec i planete. Inace ovaj pojas je dobio ime zodijak po tome sto vecina sazvezdja iz ovog pojasa nosi ime neke zivotinje (rec zodijak je grckog porekla i u osnovi znaci "zivotinjica").

A B D E G H J K M N O P R S T U V Z